Freud, Jung và tâm lý học hiện đại nói gì về giấc mơ, đặt cạnh cách giải mộng của ông bà mình

Trả lời ngắn: Freud coi giấc mơ là nơi những mong muốn bị kìm nén hiện ra dưới dạng biểu tượng; Jung nhìn giấc mơ như tiếng nói của phần sâu trong tâm trí, có những biểu tượng chung của loài người; còn tâm lý học và khoa học thần kinh hiện đại có nhiều giả thuyết như giấc mơ giúp xử lý cảm xúc, củng cố trí nhớ, tập dượt trước nguy hiểm hoặc là sản phẩm phụ của não khi ngủ. Giải mộng dân gian Việt thì đọc giấc mơ như điềm báo. Các cách nhìn này khác nhau nhưng đều coi giấc mơ có liên quan tới đời sống của người mơ.

Người Việt quen đọc giấc mơ qua sổ mơ của ông bà. Ở phương Tây, từ cuối thế kỷ mười chín, giấc mơ trở thành đề tài nghiên cứu của tâm lý học, rồi sau này của khoa học thần kinh. Mỗi trường phái nhìn giấc mơ theo một cách, và mỗi cách đều có điều đáng học.

Bài này tóm lược các cách nhìn chính một cách dễ hiểu, không đi sâu vào học thuật, để người đọc có thêm góc nhìn khi nghĩ về giấc mơ của mình.

Freud: giấc mơ là con đường vào vô thức

Sigmund Freud, bác sĩ thần kinh người Áo, là người đưa giấc mơ vào tâm lý học với cuốn sách nổi tiếng về giải mộng. Ông cho rằng giấc mơ là cách những mong muốn bị kìm nén, nhiều khi khó nói ra, được thể hiện một cách ngụy trang qua biểu tượng.

Theo Freud, giấc mơ có nội dung bề mặt mà mình nhớ, và nội dung ẩn bên dưới cần được giải mã qua trò chuyện, liên tưởng tự do.

Những gì còn giá trị và những gì bị phê phán ở Freud

Nhiều ý tưởng cụ thể của Freud, nhất là việc quy nhiều biểu tượng về ham muốn, đã bị giới khoa học sau này phê phán vì khó kiểm chứng. Nhưng ý tưởng rằng giấc mơ liên quan tới cảm xúc, mong muốn và xung đột bên trong của người mơ vẫn có ảnh hưởng lớn.

Kỹ thuật liên tưởng tự do, để người mơ tự nói ra những gì hình ảnh gợi lên, gần với cách tự đọc giấc mơ mà nhiều người dùng ngày nay.

Jung: biểu tượng chung của loài người

Carl Jung, học trò rồi sau tách khỏi Freud, nhìn giấc mơ rộng hơn. Ông cho rằng giấc mơ không chỉ che giấu mà còn bù đắp, cân bằng cho đời sống ý thức, và đưa ra khái niệm vô thức tập thể với những hình mẫu chung xuất hiện trong thần thoại, truyện cổ của nhiều dân tộc.

Những hình mẫu như người mẹ, người già thông thái, cái bóng, người anh hùng theo Jung có thể hiện ra trong giấc mơ của bất kỳ ai.

Điểm gặp nhau giữa Jung và văn hóa dân gian

Cách Jung coi trọng biểu tượng, thần thoại, truyện cổ khiến lý thuyết của ông gần với văn hóa dân gian phương Đông hơn Freud. Ông Bụt hiện ra chỉ đường trong mơ, theo cách nhìn của Jung, giống hình mẫu người già thông thái.

Tuy vậy, Jung không coi giấc mơ là điềm báo tương lai theo kiểu sổ mơ. Ông đọc giấc mơ để hiểu quá trình trưởng thành của con người.

Tâm lý học nhận thức: giấc mơ nối với đời thường

Nhiều nhà nghiên cứu sau này thu thập hàng nghìn giấc mơ và nhận thấy giấc mơ thường phản ánh những mối quan tâm, nhân vật, cảm xúc của đời thường người mơ. Người hay lo về công việc thì mơ nhiều về công việc, người mới có con thì mơ về con.

Cách nhìn này gọi là giả thuyết liên tục: giấc mơ tiếp nối đời sống thức chứ không phải một thế giới hoàn toàn khác.

Khoa học thần kinh: giấc mơ từ hoạt động của não

Khi phát hiện giấc REM, các nhà khoa học bắt đầu nghiên cứu giấc mơ bằng máy đo não. Một giả thuyết nổi tiếng cho rằng giấc mơ là cách vỏ não cố tạo ra câu chuyện từ những tín hiệu lộn xộn phát ra trong lúc ngủ.

Theo hướng này, giấc mơ không nhất thiết mang thông điệp ẩn giấu, nhưng nội dung vẫn được tô màu bởi ký ức và cảm xúc của người mơ.

Giấc mơ giúp xử lý cảm xúc và trí nhớ

Nhiều nghiên cứu gần đây gợi ý rằng giấc ngủ, trong đó có giấc mơ, tham gia vào việc củng cố trí nhớ và làm dịu cường độ của những ký ức cảm xúc. Có giả thuyết khác cho rằng giấc mơ là nơi tập dượt phản ứng với nguy hiểm, giải thích vì sao bị đuổi, bị rơi là những giấc mơ phổ biến.

Các giả thuyết này chưa có kết luận cuối cùng, nhưng cùng chỉ ra rằng giấc mơ có liên quan tới sức khỏe tinh thần.

Giải mộng dân gian Việt: giấc mơ như điềm báo

Sổ mơ của ông bà đọc giấc mơ chủ yếu như điềm báo lành dữ, gắn với niềm tin về tổ tiên, thần linh, âm dương. Đây là cách nhìn của một xã hội nông nghiệp, nơi con người cần những dấu hiệu để ứng phó với thiên tai, bệnh tật, mất mùa.

Cách nhìn này mang giá trị văn hóa, an ủi tinh thần, nhưng không có bằng chứng cho khả năng tiên đoán.

Đặt các cách nhìn cạnh nhau

Điều chung của mọi cách nhìn

Dù khác nhau, các cách nhìn đều thừa nhận giấc mơ không hoàn toàn ngẫu nhiên vô nghĩa với người mơ. Nó gắn với đời sống, cảm xúc, văn hóa của người đó. Vì vậy cùng một hình ảnh, mỗi người mơ có thể mang một ý nghĩa riêng.

Người đọc hôm nay dùng được gì

• Từ dân gian: sự trân trọng giấc mơ và tinh thần an ủi.
• Từ Freud: thói quen hỏi hình ảnh này gợi mình nghĩ tới điều gì.
• Từ Jung: nhìn biểu tượng rộng hơn, thấy mình trong những câu chuyện chung của con người.
• Từ khoa học: hiểu giấc mơ gắn với giấc ngủ, cảm xúc, và chăm giấc ngủ để giấc mơ dịu hơn.

Khi nào cần tới chuyên gia

Đọc sách về giấc mơ là để hiểu mình, không phải để tự chẩn đoán. Nếu ác mộng dày đặc, giấc mơ gắn với sang chấn, hay lo âu kéo dài vì giấc mơ, nên tìm tới bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý, những người được đào tạo để giúp.

Đọc thêm từ đâu

Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các bản dịch tiếng Việt về tâm lý học giấc mơ, sách phổ thông về khoa học giấc ngủ, và các công trình nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam. Nên chọn sách có tác giả, dịch giả, nhà xuất bản rõ ràng, tránh những trang mạng chép lại không nguồn.

Đọc từ nhiều phía giúp tránh hai thái cực: tin mọi lời giải như tiên tri, hoặc coi giấc mơ hoàn toàn vô nghĩa. Giấc mơ nằm ở khoảng giữa, đáng được tò mò và trân trọng vừa phải.

Một tượng nhỏ cho góc đọc sách

Nhiều người thích đặt ở góc đọc sách một pho tượng nhỏ gợi sự tĩnh tại, như tượng Di Lặc cười hiền, để nhắc mình đọc chậm, nghĩ sâu. Nếu muốn tham khảo, có thể xem các mẫu tượng Phật, Di Lặc, chọn cỡ nhỏ vừa kệ sách và đặt nơi sạch sẽ, trang trọng.

Câu hỏi thường gặp