Ác mộng sau tai nạn, mất người thân hay biến cố lớn: khi giấc mơ mang theo nỗi đau và cách tìm lại giấc ngủ
Trả lời ngắn: sau một biến cố lớn như tai nạn, bạo lực, thiên tai hay mất người thân, ác mộng thường xuất hiện nhiều hơn trong vài tuần đầu và đó là phản ứng bình thường của tâm trí đang cố xử lý chuyện đã xảy ra. Phần lớn sẽ dịu dần khi được nghỉ ngơi, được chia sẻ và sống lại nhịp sinh hoạt. Nếu ác mộng kéo dài trên một tháng, tái hiện y nguyên biến cố, kèm hoảng loạn, né tránh, mất ngủ nặng, cần tìm tới bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý, vì đó có thể là dấu hiệu của rối loạn sau sang chấn.
Một người vừa qua vụ tai nạn xe, đêm nào cũng thấy lại tiếng phanh, ánh đèn, cú va. Một người vừa mất mẹ, mơ thấy mẹ vẫn đang nấu cơm rồi bỗng biến mất. Một gia đình vừa qua lũ, đứa con nhỏ đêm nào cũng khóc vì mơ thấy nước tràn vào nhà.
Những giấc mơ như vậy là dấu vết của nỗi đau. Bài này không thay được sự hỗ trợ của người có chuyên môn, nhưng giúp người đọc hiểu chuyện gì đang diễn ra và biết mình nên làm gì tiếp.
Vì sao biến cố lớn đi vào giấc mơ
Khi gặp một chuyện vượt quá sức chịu đựng, tâm trí cần thời gian để sắp xếp lại ký ức và cảm xúc. Giấc mơ là một phần của quá trình đó. Trong những tuần đầu, hình ảnh biến cố hay hiện lại cả lúc thức lẫn lúc ngủ.
Đây là phản ứng của một tâm trí bình thường trước chuyện bất thường, không phải dấu hiệu yếu đuối hay mất kiểm soát.
Giấc mơ sau khi mất người thân
Sau đám tang, nhiều người mơ thấy người đã khuất: lúc còn khỏe, lúc ốm, lúc nói một câu dặn dò. Có giấc mơ an ủi, có giấc mơ làm đau thêm. Dân gian thường hiểu đó là người khuất về thăm, về nhắn nhủ, và nhiều gia đình thắp nén hương, làm mâm cơm cho yên lòng.
Cả hai cách hiểu đều có thể cùng tồn tại. Điều quan trọng là người ở lại được phép buồn, được phép nhớ, và được chăm sóc trong thời gian tang thương.
Những tuần đầu: phản ứng bình thường
- Khó ngủ, hay tỉnh giữa đêm.
- Ác mộng về biến cố hoặc về những mất mát khác.
- Giật mình với tiếng động, hình ảnh gợi lại chuyện cũ.
- Mệt mỏi, khó tập trung, dễ khóc, dễ cáu.
- Có lúc thấy tê dại, như không cảm nhận được gì.
Với nhiều người, những phản ứng này giảm dần trong vài tuần đến một hai tháng khi được nghỉ ngơi và có người thân bên cạnh.
Tự chăm sóc giấc ngủ trong thời gian khó khăn
- Giữ giờ ngủ và giờ dậy đều đặn nhất có thể.
- Ăn uống đủ bữa, đi bộ ngoài trời mỗi ngày dù ngắn.
- Hạn chế rượu bia, dù có cảm giác giúp dễ ngủ.
- Giảm xem lại hình ảnh, tin tức về biến cố, nhất là buổi tối.
- Có một nghi thức trước ngủ nhẹ nhàng: tắm nước ấm, nghe nhạc, cầu nguyện, thắp hương nếu đó là nếp nhà.
Khi tỉnh dậy giữa cơn ác mộng
Ngồi dậy, bật đèn, chạm vào đồ vật quanh mình, gọi tên chúng. Nói thầm: "Đó là chuyện đã qua, bây giờ mình đang an toàn ở nhà." Thở chậm, thở ra dài hơn hít vào.
Nếu ngủ cùng người thân, đánh thức họ cũng không sao. Một người ngồi cạnh trong vài phút có tác dụng hơn nhiều lời khuyên.
Nói ra thay vì giữ trong lòng
Nhiều người, nhất là đàn ông và người lớn tuổi, có xu hướng im lặng chịu đựng. Kể lại cho người mình tin tưởng về chuyện đã xảy ra, về giấc mơ, về nỗi sợ, giúp tâm trí sắp xếp lại ký ức.
Không cần kể hết một lần. Không cần ép mình kể khi chưa sẵn sàng. Chỉ cần biết rằng có người sẵn lòng nghe.
Giúp người thân đang gặp ác mộng sau biến cố
Lắng nghe nhiều hơn khuyên. Tránh những câu như "quên đi", "chuyện qua rồi", "người khác còn khổ hơn". Giúp những việc cụ thể: nấu bữa ăn, đưa đón con, đi cùng tới bệnh viện.
Để ý những dấu hiệu nặng hơn và nhẹ nhàng gợi ý tìm hỗ trợ chuyên môn, có thể đi cùng họ trong lần đầu.
Trẻ em sau biến cố
Trẻ có thể gặp ác mộng, sợ ngủ một mình, đái dầm trở lại, hay chơi đi chơi lại cảnh biến cố. Đó là cách trẻ xử lý chuyện đã thấy. Cha mẹ giữ nhịp sinh hoạt đều, ở cạnh con nhiều hơn, trả lời câu hỏi của con bằng lời đơn giản, đúng sự thật ở mức con hiểu được.
Nếu sau một tháng trẻ vẫn chưa ổn, nên tìm chuyên viên tâm lý trẻ em.
Dấu hiệu cần tìm người có chuyên môn
- Ác mộng và hình ảnh hồi tưởng kéo dài trên một tháng.
- Né tránh mọi thứ gợi lại biến cố tới mức ảnh hưởng công việc, đi lại.
- Luôn căng thẳng, giật mình, mất ngủ nặng.
- Buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ.
- Dùng rượu bia, thuốc để quên.
- Có ý nghĩ tự làm hại bản thân.
Những dấu hiệu này có thể là rối loạn sau sang chấn hoặc trầm cảm, đều là bệnh chữa được. Bác sĩ tâm thần và chuyên viên tâm lý có những phương pháp trị liệu, trong đó có cả phương pháp riêng cho ác mộng. Nếu có ý nghĩ tự làm hại, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc người thân ngay, không chờ.
Thuốc và ác mộng
Có những thuốc được bác sĩ dùng để giảm ác mộng sau sang chấn, nhưng chỉ dùng khi có chỉ định. Không tự mua thuốc ngủ, thuốc an thần dùng kéo dài.
Ngược lại, một số thuốc khác có thể làm giấc mơ lạ hơn. Nếu đang dùng thuốc mà ác mộng tăng, nói với bác sĩ đang điều trị.
Nghi lễ và niềm tin: chỗ dựa tinh thần
Với nhiều gia đình Việt, việc cúng tuần, cúng thất, đi chùa cầu siêu, thắp hương mỗi tối là cách để người ở lại thấy mình còn làm được gì đó cho người đã khuất. Những nghi lễ này có thể giúp lòng yên hơn và giấc ngủ dễ hơn.
Điều cần tránh là để người khác lợi dụng nỗi đau, bắt làm lễ tốn kém vì "vong chưa siêu thoát" hay "người mất về đòi". Không ai có quyền dọa một người đang đau buồn.
Ác mộng không xóa được ký ức đẹp
Nhiều người sau mất mát sợ rằng hình ảnh cuối cùng sẽ thay thế tất cả kỷ niệm tốt đẹp. Theo thời gian, khi nỗi đau dịu đi, những giấc mơ về người thân thường trở nên bình yên hơn, đôi khi còn là điều an ủi.
Giữ lại ảnh, kỷ vật, kể chuyện về người đã khuất với con cháu là cách giữ ký ức đẹp sống tiếp.
Trở lại nhịp sống từng chút một
Không cần vội trở lại như trước. Mỗi ngày làm được một việc nhỏ: đi chợ, gặp một người bạn, làm lại một món ăn quen. Giấc ngủ thường theo sau khi nhịp sống dần ổn định.
Nếu có lúc thấy tụt lại, đó cũng là chuyện bình thường của quá trình hồi phục.
Những ngày giỗ, ngày kỷ niệm
Gần ngày giỗ, ngày xảy ra tai nạn hay ngày biến cố, ác mộng có thể quay lại dù đã thưa từ lâu. Đó không phải là mình đang tệ đi, mà là ký ức được gợi lại theo mùa, theo ngày.
Biết trước điều này, có thể chuẩn bị: sắp xếp có người ở cạnh, làm một việc tưởng nhớ có ý nghĩa như nấu món người thân thích, đi thăm mộ, làm một việc thiện nhỏ. Có kế hoạch cho ngày khó khăn giúp đêm hôm đó bớt nặng nề.
Một góc tưởng nhớ trong nhà
Nhiều gia đình thấy nhẹ lòng hơn khi có một góc nhỏ để tưởng nhớ người đã khuất, có di ảnh, bình hoa và một pho tượng Phật hay Quan Âm để mỗi sáng tối dừng lại vài phút. Nếu muốn lập góc như vậy, có thể tham khảo các mẫu tượng Quan Âm, chọn cỡ vừa với không gian, đặt nơi sạch sẽ, cao ráo.